New York

Flagg	Skjøldur
Land:	USA
Alment mál:	Enskt
Høvuðsstaður:	Albany
Størsta býur:	New York City
Innlima:	26. juli 1788
Guvernørur:	Andrew Cuomo (D)
Vídd:	141,299 km²
Íbúgvar (2006):	19 306 183
fyri km²:	155.18/km²
Tíðarzona:	UTC -5/-4
Heimasíða:	www.ny.gov

New York er ein lutstatur í Sambandsríki Amerika við umleið 19 mió. íbúgvar. Albany er høvuðsstaðurin, og størsti býurin er New York City. Í norðri hevur New York mark við Kanada (landslutir Ontario og Quebec) og Ontariovatn, í eystri New Hampshire, Massachusetts og Connecticut, og í suðri Pennsylvania.

Eyknevni hansara er the Empire State.

Søga

Knøttar eru at trýsta á, so tað slepst á røttu hæddina í húsunum. Telda sær til, at lyftan rakar beint á.

Fyrstu lyfturnar

Í stórbýum í New York hevði verið sera trupult at arbeitt ella at farið til handils, um ikki lyftur ella rullitrappur vóru. Fólk høvdu verið noydd at gingið trappur upp og trappur niður í háhúsum og í støðum undir jørð, og trupult hevði verið hjá illa gongdum fólki at sloppið upp og niður. Otis Elevator Company (OTIS) gjørdu í Yonkers, New York í 1852 fyrstu lyftuna, hon gekk við dampspæli.

Í 1854 sýndi verkfrøðingurin Elisha Graves Otis (3. august 1811 – 8. apríl 1861) á fyrsta sinni fram trygdarlyftu sína. Standandi á henni høgt uppi, gav hann boð um at kvetta línuna, ið helt lyftuni. Bremsurnar tóku straks um stýrisskinnarnar, so hon datt ikki niður. Síðan hava allar lyftur í New York havt hesa trygdarskipan. Í 1872 varð oljutrýstlyftan uppfunnin eisini í New York, og í 1907 uppfann týska fyritøkan Siemens elektrisku lyftuna.

Kreppa

Eftir fyrra veraldarbardaga var búskaparlig framgongd í USA í nøkur fá ár, til kreppa í landbúnaðinum, sum stóðst av ov nógvum korni og øðrum búnaðarvørum, trýsti prísirnar niður. Virðisbrævamarknaðurin í New York City rapaði í 1929, og tað elvdi til eina búskaparkreppu, sum breiddi seg um allan USA og heimin. Í t.d. Brasil gjørdi álvarslig búskaparkreppa, tá ið prísurin fall á gummi og kaffi. Mong menniskju í USA fóru á húsagang eftir skrædlið í New York. Fólk seldu bilar og aðrir virðislutir fyri lítið og einki til tess at fáa sær reiðan pening.

Politikkur

Samkynd

Senatið í New York samtykti í 2011 at viðurkenna rættin hjá samkyndum at ganga saman í hjúnarlag. Uppskotið varð samtykt við 33 takvøðum fyri og 29 ímóti. New York er tann sætti amerikanski staturin, sum viðurkennir hjúnarlag millum samkynd.

Sí eisini

• Sambandsríki Amerika