Arizona

Land:	USA
Alment mál:	Enskt
Høvuðsstaður:	Phoenix
Størsta býur:	Phoenix
Innlima:	14. februar 1912
Guvernørur:	Jan Brewer (R)
Vídd:	295,254 km²
Íbúgvar (2009):	6.500.180
fyri km²:	17.43/km²
Tíðarzona:	UTC -7/-8
Heimasíða:	www.az.gov

Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin

Far til: navigatión, leita

Arizona (enskt; State of Arizona) er lutstatur í Sambandsríki Amerika við umleið 6,50 millionar íbúgvar (2009). Størsti býur og høvuðsstaður er Phoenix. Í Phoenix og økinum rundanum búgva 4,17 mió. fólk. Aðrir stórir býir er Tucson, Mesa, Glendale, Chandler og Scottsdale. Eyknevni hansara er Grand-Canyonstaturin (enskt; The Grand Canyon State). Í suðri hevur Arizona mark við Meksiko, í norðri við Utah, í eystri við New Mexico og í vestri við Kalifornia og Nevada. Fleiri enn 5 mál verða talað, men høvuðssmálið er enskt, sum er móðurmál hjá um 75 % av fólkinum. Enskt er alment mál; men mong tala eisini spanskt og navajo. Spanskt er móðurmál hjá umleið 20 %.

Innihaldsyvirlit

1 Landalæra
- 1.1 Counties
- 1.2 Veðurlag
2 Søga
3 Fólkið
4 Viðgitið fólk frá Arizona
5 Politikkur
6 Hygg eisini at
7 Bøkur
8 Útvortis ávísing
9 Keldur
10 Myndasavn
11 Sí eisini

[rætta] Landalæra

Counties í Arizona.

Um 90 % av statinum er heit og turr sandoyðimørk. Størstu oyðimerkurnar eru Paintedoyðimørk (enskt; Painted Desert) fyri norðan og Sonoranoyðimørk (enskt; Sonoran Desert) fyri sunnan. Einaferð livdu bara dýr, sum høvdu lagað seg til hitan, í Sonoroanoyðimørk. Nú er Phoenix í Suðurarizona ímillum teir býir í USA, sum vaksa skjótast, hóast hann er mítt í oyðimørkini. Fólkavøksturin frá 1960 til 1990 var heili 300 prosent. Ein av atvoldunum til, at Coloradoá er byrgd og ikki longur rennur í havið, er nógva vatnnýtslan í Phoenix.

Djúpa og breiða gjógvin Grand Canyon í Norðurarizona varð til fyri milliónum árum síðan, so hvørt sum vatnið úr Coloradoá máaði seg niður í klettin. Í støðum er gjógvin 1.600 metrar djúp og hevur matnað seg niður ígjøgnum klett, sum er 2000 milliónir ára gamal. Fjølbroyttar steinrenningar, funnar í bergvegginum, siga frá skiftandi jarðfrøðini í Grand Canyon.

Hægsta fjallið er Humphreys Peak í Kachina Peaks Wilderness í Miðarizona. Humphreys Peak er góðar 3.800 metrar høgt.

[rætta] Counties

Grand Canyon.

Arizona State Capitol. Í hesum húsinum í býnum Phoenix heldur ríkisstjórnin í Arizona til.

Arizona hevur 15 counties:

Counties í Arizona
County	Høvuðsstaður	Grundað	Fólkatal (2000)	Prosent	Vídd	Prosent av øllum
Apache	St. Johns	1879	69,423	1.17 %	11,218	9.84 %
Cochise	Bisbee	1881	117,755	1.98 %	6,219	5.46 %
Coconino	Flagstaff	1891	116,320	1.96 %	18,661	16.37 %
Gila	Globe	1881	51,335	0.86 %	4,796	4.21 %
Graham	Safford	1881	33,489	0.56 %	4,641	4.07 %
Greenlee	Clifton	1909	8,547	0.14 %	1,848	1.62 %
La Paz	Parker	1983	19,715	0.33 %	4,513	3.96 %
Maricopa	Phoenix	1871	3,880,181	65.34 %	9,224	8.09 %
Mohave	Kingman	1864	155,032	2.61 %	13,470	11.82 %
Navajo	Holbrook	1895	97,470	1.64 %	9,959	8.74 %
Pima	Tucson	1864	843,746	14.21 %	9,189	8.06 %
Pinal	Florence	1875	179,727	3.03 %	5,374	4.71 %
Santa Cruz	Nogales	1899	36,381	0.65 %	1,238	1.09 %
Yavapai	Prescott	1865	167,517	2.82 %	8,128	7.13 %
Yuma	Yuma	1864	160,026	2.69 %	5,519	4.84 %
Tilsamans: 15			5,938,664		113,997

[rætta] Veðurlag

Býur	Jan	Feb	Mar	Apr	Mai	Jun	Jul	Aug	Sep	Okt	Nov	Des
Flagstaff	16	19	23	27	34	41	50	49	42	31	22	17
Phoenix	45	48	51	58	67	75	81	80	75	63	50	44
Tucson	42	45	49	54	63	72	77	75	71	60	48	42
Winslow	21	26	31	37	45	54	62	61	53	40	29	21
Yuma	46	48	52	58	65	73	80	80	75	64	52	45
Kelda: National Weather Service

[rætta] Søga

Í Arizona vóru fleiri ættarbólkar, sum dyrkaðu jørðina. Puebloindiánarnir høvdu byrgt áir og grivið veitir. Tá ið so turkur kom, veittu teir vatnið út á lendið. Puebloindiánarnir vóru friðarfólk, men teir ræddust at apasjarnar skuldu leypa á. Teir vóru grannar. Pueblo merkir bygd.

Arizona var einaferð spanskt hjáland. Tá ið Meksiko tók loysing frá Spania 1821, var Arizona partur av Meksiko. Í 1845 bað Arizona um at verða limað inn í USA. Tað varð atvold til kríggj ímillum Meksiko og USA í 1846-1848. Meksiko tapti. Arizona bleiv alment lutstatur í USA 14. februar í 1912.

Coconino National Forest í Norðurarizona.

[rætta] Fólkið

14,8 prosent av fólkinum livir í fátækradømi (2006). 4,1 prosent av fólkinum er arbeiðsleys og miðallívsævin í lutstatinum er 78.93. Undir 1 prosent av fólkinum eru ikki lesifør. BTÚ fyri hvønn íbúgva í lutstatinum er 31.485 US$. Í januar 2009 búðu 6.500.180 fólk í Arizona. Um 5.63 % vóru indiánar (heimafólkið), 88.74 % vóru av evropeiskari ætt, og hini vóru úr Asia, Afrika og ymiskum oyggjabólkum í Kyrrahavi. Meginparturin av fólkinum er katolikkar, og eini 15 % eru protestantar. 58 % av fólkinum búgva í býum við fleiri enn 100.000 íbúgvar.

[rætta] Mál

Enskt 74.1 %
Spanskt 19.5 %
Navajo 1.9 %
Onnur 4.5 %

Kanab Creek.

[rætta] Átrúnaður

Katolikkar - 25 %
Evangelistar - 23 %
Ateistar - 22 %
Protestantiskar - 15 %
Mormonar - 4 %
Jødar - 1 %
Onnur - 11 %

[rætta] Fólkasløg

Hvít 88.74 %
Svørt 4.20 %
Indiánar 5.63 %
Asiatar 2.75 %
Hawaiianar 0.31 %

[rætta] Viðgitið fólk frá Arizona

[rætta] Politikkur

Jan Brewer (føddur 26. september 1944 í Hollywood, Kalifornia) er guvernørur. Hon umboðar republikanararnar.

Ár	Republikanarnar	Demokratarnar
2008	53.60% 1,230,111	45.12% 1,034,707
2004	54.87% 1,104,294	44.40% 893,524
2000	50.95% 781,652	44.67% 685,341
1996	44.29% 622,073	46.52% 653,288
1992	38.47% 572,086	36.52% 543,050
1988	59.95% 702,541	38.74% 454,029
1984	66.42% 681,416	32.54% 333,854
1980	60.61% 529,688	28.24% 246,843
1976	56.37% 418,642	39.80% 295,602
1972	61.64% 402,812	30.38% 198,540
1968	54.78% 266,721	35.02% 170,514
1964	50.45% 242,535	49.45% 237,753
1960	55.52% 221,241	44.36% 176,781

[rætta] Hygg eisini at

[rætta] Bøkur

Bayless, Betsy, 1998, Arizona Blue Book, 1997-1998. Phoenix, Arizona.
McIntyre, Allan J., 2008, The Tohono O'odham and Pimeria Alta. Arcadia Publishing, Charleston, South Carolina. (ISBN 978-0738556338).
Miller, Tom (editor), 1986, Arizona: The Land and the People. University of Arizona Press, Tucson. (ISBN 0-8165-1004-0).
Officer, James E., 1987, Hispanic Arizona, 1536-1856. University of Arizona Press, Tucson. (ISBN 0-8165-0981-6).
Thomas, David M. (editor), 2003, Arizona Legislative Manual. In Arizona Phoenix, Arizona, Arizona Legislative Council. Google Print. Retrieved January 16, 2006.
Trimble, Marshall, 1998, Arizona, A Cavalcade of History. Treasure Chest Publications, Tucson, Arizona. (ISBN 0-918080-43-6).
Woosley, Anne I., 2008, Early Tucson. Arcadia Publishing, Charleston, South Carolina. (ISBN 0738556467).