Hawaii

Land:	USA
Alment mál:	Hawaiianskt, Enskt
Høvuðsstaður:	Honolulu
Størsta býur:	Honolulu
Innlima:	21. august 1959
Guvernørur:	Linda Lingle (R)
Stødd:	29,311 km²
Fólkatal (2008):	1,288,198
fyri km²:	72.83/km²
Tíðarzona:	UTC -10
Heimasíða:	Hawaii.gov

Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin

Far til: navigatión, leita

Kort yvir Hawaii (trýst á myndini).

Hawaiioyggjar (Hawaiianskt; Mokuʻāina o Hawaiʻi, Enskt; The State Of Hawaii) er lutstatur í Sambandsríki Amerika við 1,2 miljónum innbúgvum (2005). Størsti býur og høvuðsstaður er Honolulu. Almennu málini eru tvey í tali, hawaiianskt og enskt. Hawaiioyggjar vóru til ár 1900 frælst kongaríki, men gjørdust tá tjóðveldi og komu í ríkisfelagskap við USA. Í 1950 gjørdust tær 50. veldið í USA. Flest fólk búgva á Oahu, men størsta oyggin er Hawaii. Á Hawaii dyrka tey nógv ananas, sukur og kaffi.

Innihaldsyvirlit

1 Søga
2 Landalæra
- 2.1 Jarðfrøði
- 2.2 Størsti býur
3 Búskapur
4 Fólkið
- 4.1 Fólkatalsfrøði
5 Myndasavn
6 Sí eisini

[rætta] Søga

Í 1959 vórðu Alaska og Hawaii 49. og 50. landið í USA. Í 8. øld nomu polynesar land á Hawaii. Enn búgva nógvir eftirkomarar teirra har.

Uml. 500 - Fyrstu niðursetufólkini koma úr Polynesia.
1778 - Enski uppdagingarferðandi James Cook verður sagdur vera fyrsti evropeari á oynnum.
Hann kallar tær Sandwich-oyggjarnar eftir einum av sínum sponsorum, John Montagu, 4. jalli
av Sandwich.
1779, 14. februar - James Cook dripin av oyggjabúgvunum.
1795 – Oynnar fyri fyrstu ferð savnaðar undir krígskonginum Kamehameha I (1758–1819).
1851 – Kamehameha III (1814–1854) leggur oyggjarnar undir vernd av USA.
1865 - Fyrstu kinverjarnir koma til Hawaii at arbeiða.
1887 – Kongsvaldið formliga avtikið.
1894 – Lýðveldið Hawaii (1894-1898) sett á stovn. Liliuokalani drotning rikin frá valdinum.
1898 – 12. august viðurkennir USA lýðveldið.
1941 – 7. desember loypa japanar á Pearl Harbour. USA við í kríggið í parti við teimum sameindu.
1959 – 21. august blívur Hawaii 50. statur í Sambandsríki Amerika.

[rætta] Landalæra

Oyggjarnar eru 20 í tali, men bara sjey eru bygdar. Átta tær størstu oyggjarnar í Hawaii eru einar 4.000 km í ein útsynning úr San Francisco, Kalifornia. Tann størsta oyggin eitur Hawaii, og høvuðsstaðurin eitur Honolulu. Hawaiioyggjar eru av gosgróti. Gosfjøllini hava verið mong, men nú er bara lív í tveimum. Hesi bæði rúka í heilum og taka stundum á at goysa, men eru tó vandaleys at búgva við. Uppi á gosfjøllunum standa ferðamannaheim, sum eru fullsett við ferðafólk alt árið. Tey vilja fegin á myrkari nátt síggja niður í eitt gløðandi gosop, og um dagin njóta tað fríða útsýnið av fjøllunum. Hægsta fjallið er 4.207 metrar.

Hawaiioyggjar eru stutt norðan fyri ekvator (miðkring), og tí kundu vit hildið, at veðurlagið var heitt og kvalið; men so er ikki. Tað finst valla fagrari og frískligari veðurlag, tí havvindarnir svala so væl, so at sumrini eru ikki heitari enn tey við Miðjarðarhavið og vetrarnir nakað sum summar í Norðurtýsklandi. Tað frálíka veðurlagið og tann fruktagóða jørðin gera, at mong fólk huga sær væl at búgva í oyggjunum.

Hægsta fjallið er 4.207 m. høga gosfjallið Mount Kea.

[rætta] Jarðfrøði

Hawaii eru 132 gosoyggjar. Flestu gosfjøll eru á kantinum á meginlandaplatunum, sum jarðarskorpan er býtt sundur í. Hesi gosfjøllini verða soleiðis til, at groyti spríkir upp ígjøgnum ein gosháls og haðan upp ígjøgnum rivur í havbotninum. Tá ið pláturnar í jarðarskorpuni flyta seg uppi yvir einum tílíkum goshálsi, verða nýggj gosfjøll til. Nú er goshálsurin undir oynni Hawaii.

[rætta] Størsti býur

[rætta] Búskapur

Bøndurnir á Hawaiioyggjum velta sukurrør og ananas. Nógv ferðafólk koma alt árið til oynna Mavi og hinar Hawaiioyggjar. Ferðafólkið er nógv, sum hagar kemur, og mong eru tey, sum liva av at taka ímóti teimum. Tey arbeiða á ferðamannastovum, gistihúsum, handlum og gera smálutir at selja teimum mongu ferðamonnum, sum við flogførum og stórum skipum koma yvir um hav at sóla sær við strendurnar og at bólta sær í Kyrrahavinum.

[rætta] Fólkið

Upprunaliga búðu har bara polynesarar, men nú eru teir ikki óblandaðir, tí fólk úr øllum ættum eru komin hagar. Fjøldin av teimum er japanarar, amerikanarar, filiparar, kinesarar o.a., og allir liva teir í góðari semju sum eitt fólk.

[rætta] Fólkatalsfrøði

1900	1910	1920	1930	1940	1950	1960	1970	1980	1990	2000	2007
154,001	191,874	255,881	368,300	422,770	499,794	632,772	769,913	964,691	1,108,229	1,211,537	1,283,388