Kommunisma

Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Jump to navigation Jump to search
Hammer and sickle.svg

Kommunisma (eisini nevnd samognarstevna) er ein er politisk hugsjón, ið byggir á hugsjónina um, at ognarrætturin yvir framleiðslutólunum og vinningi skal vera á almennum hondum, og at privati ognarrætturin skal vera forboðin.

Orðið "kommunisma" hevur sín uppruna í bókini "Projet de communauté philosophe" eftir franska heimsspekingin Victor d'Hupay frá 1777, og kemur av franska orðinum commune, ið merkir kommuna.

Kendasta nútímans útleggingin av politisku hugsjónini hevur tó sín uppruna í smáritinum "Manifest der Kommunistischen Partei" (kommunistiska stevnuskráin), eftir týsku heimsspekingarnar Karl Marx og Friedrich Engels frá 1848. Hugsjónin hjá Karl Marx kallast marxisma ella klassisk kommunisma.

Tað er ein ávís ósemja millum kommunistiskar teinkjarar um, hvat høvuðsendamálið við kommunistisku samfelagshugsjónini er. Felags fyri flestu útleggingar av kommunistiska ástøðinum er tó, at tær flestu síggja samfeløgini sum eitt stríð millum tvær høvuðsstættir; borgarastættin (bourgeoisie), og verkamannastættin (proletariati). Borgarastættin eigur vinnutólini, og kann keypa arbeiðsmegi frá verkamannastættini, hvørs einasta aktiv er arbeiðsmegi sín. Klassiska kommunisman heldur uppá, at arbeiði hjá verkamannastættini elvir til eina virðisøking av tí rávøru, ið borgarastættin eigur, og at hendan virðisøking ikki kemur verkamannastættini til góðar, eftirsum hon einans móttekur eina fasta samsýning (løn) fyri arbeiði sítt. Kommunistiska loysnin uppá trupulleikan er, at felagsskapurin skal ognartaka vinnutólini, og at allir landsins borgarar kunnu fáa lut í virðisøkingini. Fyri at røkka hesum máli er neyðugt at avtaka privata ognarrættin, og at stovna ein sterkan felagsskap, ið gjøgnum sín fullkomna ognarrætt skal tryggja javnrætt í samfelagnum.

Aðrar stættir innan klassisku kommunismuna er smáborgarastættin (petite bourgeoisie), ið eigur vinnutól, men ikki keypur arbeiðsmegi frá verkamannastættini, og fátækrafólkið (lumpenproletariat).

Kommunisma í heiminum í dag[rætta | rætta wikitekst]

Meginparturin av heiminum í dag nýtur marknaðarbúskap ella blandaðan búskap, har bæði tað privata og tað almenna hava ein virknan leiklut í búskapinum. Soleiðis er eisini í londum sum Kina, hvørs stjórnarskipan formliga lýsur landi at vera kommunistiskt.

Aðrir statir, hvørs stjórnarskipanir formliga hava lýst londini at vera kommunistisk, eru til dømis Kuba, Norðurkorea og Sovjetsamveldið.