Kapitalisma

Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Jump to navigation Jump to search

Kapitalisma (eisini nevnd eyðvald) er ein búskaparskipan og politisk hugsjón, har privatir einstaklingar og fyritøkur hava ognarrættin yvir framleiðslutólunum og vinningi. Sermerkt fyri kapitalistisku búskaparskipanina er privati ognarrætturin, løn sum samsýning fyri arbeiði, sjálvboði býti av vørum og tænastum og ein kappingarførur marknaður. Í sínum einfaldasta sniði er kapitalisma sostætt rætturin at býta um veitingar (t.d keyp og søla) uttan at tað almenna blandar seg uppí.

Búskapurin í einum kapitalistiskum samfelag kallast marknaðarbúskapur, og er eyðkend við, at prísstøði í samfelagnum verður stýrt av útboði og eftirspurningi. Størsti parturin av londinum í heiminum nýta marknaðarbúskap, herímillum í USA og øll lond í Evropa.

Til tess at fremja kapitalistisku búskaparskipanina bera fortalarar fyri búskaparskipanini javnan fram, at neyðugt er við einum lágum skattatrýsti á einstaklingum og fyritøkum, og at valdi hjá landinum skal vera avmarkað.

Politisku hugsjónirnar sosialisma, anarkisma og kommunisma høvdu sín uppruna sum eitt mótspæl til kapitalistisku búskaparskipaninar í Evropa í 18. og 19. øld.

Í Føroyum og Danmark er ognarrætturin vardur í grein 73 í grundlógini og í Evropeiska Mannarættindasáttmálanum. Grein 73 í grundlógini ásetur, at ognartøka einans kann fara fram sambært lóg, við almannagangligum virksemi sum endamál, móti fullum endurgjaldi (marknaðarvirðinum). Hetta merkir, at tað almenna í prinsippinum við lóg kann taka ogn frá borgarum, men at borgarin afturfyri fær eina peningaupphædd, ið svarar til, at ognin var seld í fríum handli.

Wikimedia Commons logo
Sí miðlasavnið