Liberalisma

Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Far til: navigatión, leita
"Vote liberal: The gates are mine to open".

Liberalisma er ein politisk hugsjón, har tað er týdningarmest at leggja dent á frælsi og møguleikarnar hjá tí einstaka. verður mett at vera ráðandi politiska hugsjónin í Vesturheiminum. Og at hava ein veikan stat og lágan skatt. Hon gongur út uppá javnbjóðis rættindi. Øll skulu hava somu rættindir og somu møguleikar. Øll fólk og øll vinna skulu hava fullan rætt til at virka innanfyri galdandi lógarkarmar. Týdningarmikið við liberalismu er eisini, at tey, sum arbeiða, skulu fáa pengar, meðan tey, sum ikki arbeiða, meir ella minni ongar pengar skulu fáa. Í fronsku kollveltingini vóru loysunarorðini ’’frælsi, javnaður og brøðralag’’. Liberalisman setur frælsi í hásæti. Í 1789 kom mannarættindayvirlýsingin, sum í 17 greinum vísir á grundleggjandi rættindi hjá fólki. Í 19. øld vóru mong hugtikin av liberalismuni. Øll skuldu hava sama rætt at siga sína hugsan bæði í skrift og talu. Liberalistisku sjónarmiðini ávirkaðu eisini fíggjarstøðu landsins. Greiðastu mótsetningar til liberalismu eru sosialisma, kommunisma og marxisma. Meðan statirnir eru tann grundleggjandi eindin í merkantilismuni og kommunismuni, er individið tað í liberalismuni.[1]

Hugsanir í liberalismuni kunnu í stóran mun knýtast til hugsanir hjá John Locke (1632- 1704) og Adam Smith (1723-1790). Smith vil vera við, at tann einstaki er sjálvsøkin, men at tað er ein fyrimunir fyri samfelagið sum heild[2] Adam Smith heldur, at um øll í einum landi gera tað, sum loysir seg best fyri tey sjálvi, so er hetta eisini gott fyri heildina [3] Smith skrivaði í 1776 bókina The Wealth of Nations. Hetta verkið var ætlað sum ein kritikkur av verandi merkantilistisku skipanini. Um hetta mundið vóru nógvar avmarkingar fyri búskaparligum virksemi galdandi. Merkantilistiska skipanin hevði lagt upp til, at stjórnir skuldu leggja seg út í búskaparligar stýringar av vinnulívi við tí endamáli at veksa um útflutning og avmarka innflutning. Á henda hátt fóru lond at standa seg betur í kappingini mótvegis øðrum londum, og hetta hevði týdning fyri ríkidømi í tí einstaka landinum. Smith hevði eina aðra fatan. Hann argumentaði fyri fríhandli og bert avmarkaðari uppílegging frá politiskari síðu [4].

Tað, at marknaðurin skal vera fríur, merkir ikki, at øll kunnu gera, sum tey vilja. Ein fortreyt fyri liberalismuni er, at statirnir tryggja frælsið hjá tí einstaka. Frælsi skal ikki nýtast til at snýta onnur, og er tað soleiðis, at vit á einum øki í samfelagnum fáa eina monopolfyritøku, so skal hon annaðhvørt upploysast í fleiri smærri fyritøkur. Tær strongu kappingarlógirnar, sum eru galdandi í Vesturheiminum, eru júst gjørdar við tí fyri eyga at tryggja ein sterka kapping. Hetta er liberalistiskur politikkur. Sjálvur hornasteinurin í einum liberalum búskapi er privati ognarrætturin. Tá tilfeingið er á privatum hondum, er størri vilji at gagnnýta tilfeingið effektivt.[5] Adam Smith var av tí áskoðan, at fríur handil er av størsta týdningi, og at staturin ikki eigur at leggja seg út í marknaðin, tí at marknaðurin er sjálvregulerandi. Hann doypti hesa mekanismuna „the invisible hand“. [6]

Aftaná Seinna heimsbardaga tók av álvara eitt liberalistiskt rák seg upp í heimsbúskapinum. Endamálið var m.a. at menna heimshandilin við tí grundgeving, at handil er drívmegin aftanfyri vøkstur og búskaparligari menning. [7] Tað finnast nógv ymiskt sjónarmið innan liberalismuna. Tað eru tey, sum leggja dent á búskaparliga javnstøðu og leggja seg upp móti sosialliberalistiskum sjónarmiðum, meðan onnur halda, at frælsið hjá tí einstaka er týdningarmiklari enn sosialt rættvísi.[8]

Tann klassiska liberalisman er sera stórur dentur á einstaklingin, ognarrættin, atomisma, laissez-faire kapitalisma (búskaparlig liberalsima ella kapitalisma). Tann modernaða liberalisman er positivari áskoðan á stjórnina. Góðkenning av ávísari redistributión og laissez-faire kapitalisman vrakað. Í USA eru demokratar tað, sum amerikanarir kalla «liberalir» (vinstrahallir). Á tí høgrahallu síðuni í Evropa finnast fleiri rætningar, eitt nú sosialliberalisma, liberalisma og klassisk liberalisma.

Keldur[rætta | rætta wikitekst]

  1. Heywood, A. 2000. Key Concepts in Politics. New York City, New York: Palgrave Macmillan. ISBN 9780312233815. Page 60.
  2. McLean, I. & McMillan, A. (eds.). 2003. Positivism Oxford Concise Dictionary of Politics. Oxford: Oxford University Press. Page 491.
  3. Crane, G.T. & Amawi, A. (eds.). 1997. The Theoretical Evolution of International Political. Oxford: Oxford University Press. ISBN 9780195094435. Page 56.
  4. Heywood, A. 2005. Politicial Ideologies, An Introduction, 4th edition. New York City, NY: Palgrave. ISBN 9780230367258. Page 51.
  5. Balaam, D. N. & Veseth, M. 2008. Introduction to International Political Economy, 4th edition. Upper Saddle River, NJ: Pearson Education. ISBN 9780205791385. Page 40.
  6. McLean, I. & McMillan, A. (eds.). 2003. Positivism Oxford Concise Dictionary of Politics. Oxford: Oxford University Press. Page 491.
  7. Mingst, K.A. 2008. Essentials of International Relations – 4th edition. London: W.W. Norton & Company. ISBN 9780393921953. Page 258.
  8. Gilpin, R. 1987. The Political Economy of International Relations. Princeton, NJ: Princeton University Press. ISBN 978-0691022628. Page 27.