Latínskt mál

Frá Wikipedia, hin frælsa alfrøðin
Jump to navigation Jump to search
Latín
Lingua Latina , Lingua Romana
Tosað í: Rómverjaríkið, Vatikanið.
Tosandi íalt:
Málætt: Indo-evropeiskt

 Italskt
  Italofalisiskt
   Latín.

Málkotur
ISO 639-1: la
ISO 639-2: lat
ISO 639-3: lat

.

Latínsk innskrift í Colosseum.

Latín (á latíni: lingua latīna, IPA: [ˈlɪŋɡʷa laˈtiːna]) er klassiskt mál, ið hoyrir til italsku málættina og soleiðis til indo-evropeisku málættina. Latínska stavraðið mentist frá tí etruskiska stavraðnum og tí euboiiska grikska stavraðnum og at enda úr tí fønikiska stavraðnum.

Latín var uppruniliga talað í Latium, í Italiahálvoynni.[1] Ígjøgnum valdið hjá Rómverska tjóðveldinum varð latín tað ráðandi málið, fyrst í Italia og seinni tvørtur ígjøgnum Rómverjaríkið. Talumálslatín mentist til tey rómanska mál, t.d. italskt, portugisiskt, spanskt, franskt og rumenskt. Nógv orð í enskum og eisini donskum komu frá latíni. Latínskar røtur brúkast í guðfrøði, lívfrøði og læknafrøði.

Undir seina Rómverska tjóðveldið (um 75 f.Kr.), varð fornlatín fyrisett til klassiskt latín. Talumálslatín var tað mál, ið talaðist um tað mundið og sýnist í innskriftum og verkum av skemtleikskøldum sum Plautus og Terentius.[2] Seinlatín er skriftsmálið frá 3. øldini og miðaldarlatín er málið frá 9. øldini, ið mentist til endurburðarlatín undir endurburðartíðina. Seini mentist nýlatín. Latín varð brúkað fyri altjóða samskifti og vísindi til 18. øldina, tá ið man byrjaði brúka talumál fyri skriftir. Kirkjulatín er enn almennt mál í Pávastólinum og Rómversk-katólsku kirkjuni. Latín undirvísast í skúlum um allan heim.[3][4]

Latín er bendingarmál og hevur trý kyn og sjey føll.

Fonologi[rætta | rætta wikitekst]

Latínski framburðurin er umskapaður t.d. frá frágreiðingum, stavivillum og orðaleikum. Aðrar keldur eru fornupprunafrøði og stavingar av latínskum orðum í øðrum málum.

Hjáljóð[rætta | rætta wikitekst]

Varraljóð Tannaljóð Framgómaljóð Bakgómaljóð Málbandaljóð
greitt varraljóð
Lokaljóð raddað b d ɡ ɡʷ
óraddað p t k
Trongaljóð raddað z
óraddað f s h
Nasaljóð m n (ŋ)
Rotiskaljóð r
Nærkanarljóð l j w

Klassiskt latín hevði ongan mun ímillum stórar og smáar bókstavir og hevði ikki bókstavirnar J U W. Í staðin fyri J U brúkti man ávikavist I V; soleiðis vóru I V bæði hjáljóð og sjálvljóð.

Á okkara døgum brúkar man oftast i u í staðin fyri klassisku i v. Nakrar skipanir brúka j v fyri sjálvljóðini /j w/, men v brúkast aldri fyri gu su qu.

Notes
Latínsk
staveind
Latínskt
málljóð
Føroysk dømir
c, k [k] Altíð hart sum k í taka, aldri bleytt sum k í keypa
t [t] Sum t í at
s [s] Sum s í siga
g [ɡ] Næstan sum g í ganga ella donsku gang, men raddað
[ŋ] Framman fyri n sum n í banka
n [n] Sum n í ein
[ŋ] Framman fyri c, x og g sum n í banka
l [l] ll og framman fyri i sum l í lesa (l exilis)[5][6]
[ɫ] Í øðrum støðum, sum myrkt l í t.d. ensku bowl (l pinguis)
qu [kʷ] Sum qu í ensku quick
u [w] Stundum í byrjanini á stavilsum ella eftir g og s sum w í ensku wine, aldri sum v í vit
i [j] Stundum í byrjanini á stavilsum sum j í ja
[jj] Sum tvey j
x [ks] Sum k + s: sum ks í øks

Sjálvljóð[rætta | rætta wikitekst]

Ósamansett sjálvljóð[rætta | rætta wikitekst]

Frammælt Miðmælt Bakmælt
Læst iː ɪ ʊ uː
Hálvlæst eː ɛ ɔ oː
Opið a aː

Klassiskt latín hevði ongan mun ímillum ⟨U⟩ og ⟨V⟩. Í staðin brúktist ⟨V⟩ eisini sum hjáljóð og sum sjálvljóð. ⟨Y⟩ kom frá grikskum og úttalaðist sum ⟨u⟩ ella ⟨i⟩ av nøkrum talarum.

Klassiskt latín hevði bæði stutt og long sjálvljóð. Á okkara døgum skrivar man oftast long sjálvljóð við makron, t.d. ⟨ā ē ī ō ū⟩, og stutt sjálvljóð eru ómerkt.

Framburður latínskra sjálvljóða
Latínsk
staveind
Latínskt
málljóð
nútíðardømir
a [a] sum a í land
[aː] sum a í Kanada
e [ɛ] sum e í frekt
[eː] sum e í frekur
i [ɪ] sum i í lint
[iː] sum i í linur
o [ɔ] sum o í toldi
[oː] sum o í tola
u [ʊ] sum u í gult
[uː] sum u í gulur
y [ʏ] sum y í mystisk
[yː] sum y í mytisk

Sjálvljóðsbókstavur fyri m við orðsenda, ella sjálvljóðsbókstavur fyri ns ella nf, verður langt nasasjálvljóð, t.d. monstrum /mõːstrũː/.

Tvíljóð[rætta | rætta wikitekst]

Klassiskt latín hevði fleiri tvíljóð. Vanligastu vóru ae au. oe var óvanligt og ui eu ei vóru sera óvanlig, serliga í upprunaligum latínskum orðum.[7] Hesar samansetingar av bókstøvum vorú ikki altíð tvíljóð, uttan kundu vera tvey sjálvljóð í tveimum stavilsum (ae og oe) ella eitt sjálvljóð og hálvhjáljóðið /j/ ella /w/ (au ui eu ei ou). Dømir eru aēnus [aˈeː.nʊs] "í bronsuni" og eius [ˈɛj.jʊs] "hansara".

Í talumálslatíni gingu ae au oe saman við e ō ē. Tílíkur framburður var eisini hjá smærri mentaðum talarum.

Tvíljóð eftir byrjanarljóð
Frammælt Bakmælt
Læst ui /ui̯/
Hálvlæst ei /ei̯/
eu/eu̯/
oe /oe̯/
ou /ou̯/
Opið ae /ae̯/
au /au̯/

Mállæra[rætta | rætta wikitekst]

Navnorð[rætta | rætta wikitekst]

Reglulig navnorð á latíni hava ein av fimm bendingum, ið man kan síggja í hvørsfallið hjá orðinum. Tey eru:

  1. Fyrsta bendingin, oftast við endingina a, hevur hvørsfalsbendingina -ae.
  2. Aðra bendingin, oftast við endingina o, hevur hvørsfalsbendingina -i.
  3. Triðja bendingin, oftast við endingina i, hevur hvørsfalsbendingina -is.
  4. Fjórða bendingin, oftast við endingina u, hevur hvørsfalsbendingina -ūs.
  5. Fimta bendingin, oftast við endingina e, hevur hvørsfalsbendingina -ei.

Latín hevur sjey føll:

  1. Hvørfall (nominativus) – brúkast nær navnið er grundliður ella grundlið til umsagnarlið: Gentan rann. Puella cucurrit, ella cucurrit puella.
  2. Hvørsfall (genitivus) – brúkast oftast nær navnið er eigari eller hoyrir saman við eitt ávirki: Rossin hjá gentuni. Equus puellae.
  3. Hvørjumfall (dativus) – brúkast oftast nær navnið er óbeinleiðis ávirki: Maðurin gevur gentuni eitt epli. Vir puellae mālum dat.
  4. Hvønnfall (accusativus) – brúkast oftast nær navnið er beinleiðis ávirki: Maðurin gevur gentuni eitt epli. Vir puellae mālum dat.
  5. Ablativ (ablativus) – brúkast oftast nær navnið vísir loysing ella gongd frá onkrum: Gentan kemur frá akrinum. Puella ex agris venit.
  6. Tiltalufall (vocativus) – brúkast nær navnið er tiltalað. Kent dømi er: Og tú, Brutus! Et tū, Brūte!
  7. Lokativ (locativus) – óvanligt, men brúkast fyri stað: Í Róm, Rōmae.

Lýsingarorð[rætta | rætta wikitekst]

Sagnorð[rætta | rætta wikitekst]

Orðatilfar[rætta | rætta wikitekst]

Orðafelli[rætta | rætta wikitekst]

Talorð[rætta | rætta wikitekst]

Tekstdømi[rætta | rætta wikitekst]

Keldur[rætta | rætta wikitekst]

  1. Sandys, John Edwin (1910). A companion to Latin studies. Chicago: University of Chicago Press. pp. 811–812. 
  2. Clark, Victor Selden (1900). Studies in the Latin of the Middle Ages and the Renaissance. Lancaster: The New Era Printing Company. 
  3. Hu, Winnie (6 October 2008). "A Dead Language That's Very Much Alive". New York Times. 
  4. Eskenazi, Mike (2 December 2000). "The New case for Latin". TIME. 
  5. Sihler 2008, p. 174.
  6. Allen 2004, pp. 33–34
  7. Allen 2004, pp. 60–63


Wikimedia Commons logo
Sí miðlasavnið